Görkəmli şəxsiyyətlər

Məhəmməd Sadıq bəy Ağabəyzadə

Görkəmli professor, orientoloq alim Məhəmməd Sadıq bəy Ağabəyzadə türk, fars, ərəb, polyak və fransız dillərində sərbəst danışırdı.Əslən Salyanın məşhur Ağabəylilər nəslindən olan M.Ağabəyzadə 1865-ci ildə Bakı quberniyasının Göyçay qəzasında ruhani ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Bakı realnı məktəbində alan Ağabəyzadə daha sonra Sankt-Peterburqdakı piyada hərbi məktəbini əla qiymətlərlə başa vurmuşdur.

Çar Rusiyası ordusunda qulluq edərkən göstərdiyi əla xidmətlərə görə M.S.Ağabəyzadə general-mayor ali hərbi rütbəsinə, bir sıra orden və medallara, o cümlədən Rusiya imperiyasının ən yüksək təltiflərindən sayılan II dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeninə layiq görülmüşdü. Sonradan öz xahişinə əsasən ordudan tərxis olunub Göyçaya qayıtmışdır. 1918-ci ilin may ayında Azərbaycan tarixində çox mühüm hadisə baş verdi. Bu, generalı hədsiz sevindirir. Peşəkar hərbçi general müstəqil dövlətimizə xidmət etmək üçün ona olunan təklifi ürəkdən qəbul edir. O, 1918-ci ilin oktyabr ayından 1920-ci ilin yanvarına qədər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Daxili İşlər Nazirliyində nazir müavini vəzifəsinə təyin olunmuş və təqaüdə çıxanadək bu vəzifədə fəaliyyət göstərmişdir. Vəzifə səlahiyyətlərini layiqincə icra edən M.S.Ağabəyzadə çox intizamlı, tabeliyində olanlara qarşı olduqca tələbkar olduğu üçün tez-tez lazımi məntəqələrə baş çəkir, ərazi polis orqanlarının təftişində iştirak edir və onlara əməli köməklik göstərirdi. Məhəmməd Sadıq bəyin 1918-20-ci illərdə gənc, müstəqil dövlətimizin polis orqanlarının təşəkkülü və inkişaf etdirilməsində müstəsna xidmətləri olmuşdur.


O zaman çətin və mürəkkəb vəziyyətdə olan ölkədə sabitliyi qoruya biləcək, dövlətçiliyə sədaqətli, cinayətkarlıqla uğurla mübarizə aparacaq polis orqanları üçün ixtisaslı kadrların hazırlanması Sadıq bəyi çox düşündürürdü. General Məhəmməd Sadıq bəy islahatçı, yenilikçi bir insan olduğu üçün məhz onun təşkilatçılığı ilə hələ 1918-ci il oktyabrın sonunda İçərişəhərdə qorodovoylar (polis mamurları) hazırlayan məktəb fəaliyyətə başlamışdı.


M.S.Ağabəyzadə Azərbaycan parlamenti və hökumətinin tapşınğı ilə 1919-cu ildə ABŞ Prezidenti Vudro Vilsonun şəxsi elçisi general Ceyms Harbordla Azərbaycanla bağlı hərbi məsələləri müzakirə etmişdi.
C.Harbord general Sadıq bəyin müşayiəti ilə Bakıya gəlmiş və məşhur milyonçu mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evində qalmışdı...
Ceyms Harbord qısa müddətdə ünsiyyətdə olduğu general-mayor M.S.Ağabəyzadə haqqında demişdi: “...Bu fakt məni sevindirir ki, Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyində belə yüksək səviyyəli şəxsiyyətlər vardır...”
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra bolşeviklərlə işləmək təkliflərini rədd edən M.S.Ağabəyzadə 1920-ci ildə istanbula gedib orada bir müddət görkəmli mütəfəkkir, tərcüməçi, jurnalist, ədib, həkim və rəssam olan yaxm qohumu Əli bəy Hüseynzadənin yanında yaşamış, sonra Fransaya getmişdir.


1927-ci ildən 15 il müddətində Lvov Universitetində şərqşünaslıq fakültəsinin qurucusu və professoru olmuş, Şərq xalqlarının dili, tarix və mədəniyyətindən dərs demişdi. Bu universitetdə bir sıra şərqşünasların yetişməsində professorun əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Teofil Voladarski, Olqa Bak, Tadeuş Levitski həmyerlimizin yetirmələri idi.
Hətta Sadıq bəy ölümqabağı kitablarım sevimli tələbəsi Tadeuş Levitskiyə vəsiyyət etmişdir.


Məhəmməd Sadıq bəy Qurani-Kərimin rus dilinə tərcümə edilməsinin də təşəbbüskarlarından olmuşdur. O, 1904-cü ildə rus dilində “Türkmən ləhcəsi”, 1931-ci ildə polyak dilində “Türk dili” və s. kimi sanballı əsərlərini nəşr etdirmişdir. Hələ 1904-cü ildə yazıb nəşr etdirdiyi “Türkmən dilinin qrammatikası” kitabına görə Buxara əmiri Seyid Alim xan onu qızıl medalla təltif etmişdi.


1944-cü ildə Lvov şəhəri faşistlər tərəfindən işğal olunanda şəhərin alman komendantı tək-tənha yaşayan professor Məhəmməd Sadıq bəyin mənzilini öz qərargahına çevirir və onun zəngin kitabxanasını ələ keçirir. Bundan sonra yan qaranlıq, nəmli zirzəmiyə köçən Məhəmməd Sadıq bəyin orqanizmi daha da zəifləyir. Səhhəti getdikcə pisləşir, 1944-cü ildə 79 yaşında qürbətdə - Lvov şəhərində vəfat edir.T.Levitski atası qədər sevdiyi müəllimim gizlincə müsəlman adəti ilə dəfn etdirir.